Genel Bakış
Frajil X Sendromu, en sık görülen kalıtsal bilişsel gerilik nedenidir ve yaklaşık olarak erkeklerde 1/4000 oranında görülür. Frajil X sendromu; FMR1 (Frajil X Mental Retardasyon 1) geninde hipermetilasyon ve CGG tekrar sayısının artması ile ortaya çıkar.
Genetik Temeller
Frajil X mental retardasyon proteini (FMRP); sinaptik plastisite dahil birçok mRNA translasyonunda major regülatör proteindir. FMRP kaybı; değişmiş sinaptik fonksiyon ve değişmiş dentritik morfoloji dahil birçok değişikliğe neden olur.
Klinik Belirtiler
Morfolojik Özellikler
- Makrosefali (büyük baş)
- Uzun yüz ve belirgin alın
- Çıkıntılı kulaklar
- Eklem gevşekliği
- Makroorşidizm (büyük testisler)
Davranışsal Özellikler
- Hiperaktivite
- Anksiyete
- Dokunsal defans
- Bakmaktan kaçınma
- Sosyalleşme zorlukları
- Tekrarlayıcı konuşma
Frajil X sendromu, normal fonksiyondan, orta ve ağır bilişsel geriliğe kadar uzanan geniş bir çeşitlilikle belirti verebilir.
Otizm Spektrum Bozukluğu İlişkisi
Frajil X sendromu olan erkeklerin %60’ında otizm spektrum bozukluğu (OSB) eş tanısı bulunduğu bildirilmekle birlikte bazı çalışmalarda erkeklerin %86.4’ünün ve kızların %61.7’sinin DSM-5’te “kısıtlı-tekrarlayıcı ilgi alanı ve davranışlar” kriterlerini karşıladığı ancak erkeklerin sadece %29.4’ünün ve kızların %13’ünün sosyal iletişim ve etkileşim bozukluğu kriterlerini karşıladığı ileri sürülmüştür.
Frajil X sendromunda kısıtlı-tekrarlayıcı davranış ve ilgi alanları zihinsel gelişim sorunları ile ilişkili olabilir. Bilişsel geriliği olan çocuklarda OSB belirtilerinin tespiti ve ayırıcı tanısının yapılması güçleşebilir.
Epilepsi ve Nörolojik Bulgular
Epilepsi Sıklığı
Frajil X sendromu olanlarda en sık kompleks parsiyal nöbet olmak üzere %10-20 oranında epilepsi bildirilmiştir. Nöbetler genellikle çocukluk çağında kolaylıkla kontrol altına alınabilir.
EEG Bulguları
EEG’de yavaşlamış zemin aktivitesi ve multifokal EEG anormallikleri gözlenir. Frajil X sendromunda sık nöbet/EEG paterni selim sentrotemporal dikenli epilepsiye benzerdir.
Statusepileptikus
Gauthey ve ark. yayınladıkları çalışmada Frajil X sendromu olan hastalarında (beş hastada) statusepileptikus saptadıklarını bildirmişlerdir. Hastalar ilk nöbetlerinde statusepileptikus ile başvurmuş ve bazılarında takiplerinde uzamış nöbetler saptanmıştır.
Frajil X sendromunda uzamış nöbetler bildirilmekle birlikte statusepileptikus nadirdir. Takiplerinde bu hastalarda refrakter epilepsi gelişmemiş ve sadece nadir ek nöbetler gözlenmiştir.
Patofizyolojik Mekanizmalar
Epilepsi, Frajil X sendromunun sık başvuru nedenlerinden biridir. Buna neden olan değişik mekanizmalar söz konusudur. Frajil X fare modellerinde hipokampus, diensefalon ve beyin sapında GABAa üretiminin düşük, glutamik asit dekarboksilaz üretiminin de yüksek olduğu görülmüştür.
İnhibisyon-Eksitasyon Dengesizliği
İnhibisyon-eksitasyon sistemindeki bu dengesizlik nöbet gelişimine neden olabilir. Bu dengesizlik yaşamın ilk 6 ayında başlayabilir fakat genellikle 2 yaşından önce nöbete yol açmaz. Frajil X sendromu olan hastalarda epilepsi nöbetleri nadirdir fakat EEG anormallikleri birkaç yıl sonrasında ciddileşebilir.
